Xitoydan Oʻzbekistonga xomashyo importi: amaliy tajriba, xatolar va ishlab chiqaruvchilar uchun tavsiyalar

Xorijdagi zavod bilan ilk bor toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa oʻrnatish, yetkazib berishni tashkil qilish va kutilmagan xarajatlarning oldini olish haqida.

Ertami-kechmi koʻplab ishlab chiqarish korxonalari xomashyoni chet eldagi zavodlardan bevosita xarid qilish haqida oʻylay boshlaydi. Buning sabablari tushunarli: mahsulot tannarxini pasaytirish, qulayroq shartlarga erishish va mahalliy yetkazib beruvchilarga qaramlikni kamaytirish.

Ammo toʻgʻridan-toʻgʻri import har doim arzonroqmi? Xomashyoni xorijdan birinchi marta mustaqil sotib olishga qaror qilgan korxona qanday qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin?

Xitoy ishlab chiqaruvchilari bilan ishlash boʻyicha shaxsiy tajribamga asoslanib, Oʻzbekiston ishlab chiqarish korxonalari rahbarlari uchun foydali boʻlishi mumkin boʻlgan kuzatuvlarim, muammolar va ularning amaliy yechimlarini baham koʻrmoqchiman.

Ushbu maqola tashqi iqtisodiy faoliyat boʻyicha batafsil qoʻllanma emas. Uning maqsadi — importni endi boshlayotgan tadbirkor xayoliga ham kelmasligi mumkin boʻlgan muhim jihatlarga eʼtibor qaratish.

1. Avvalo, toʻgʻridan-toʻgʻri import siz uchun foydalimi, hisoblang

Xomashyoni bevosita zavoddan olish mahalliy yetkazib beruvchidan xarid qilishga qaraganda doimo arzon degan fikr keng tarqalgan. Amalda esa har doim ham bunday emas.

Oʻzbekistonda bir nechta korxonaning ehtiyojlarini birlashtirib, xomashyoni katta partiyalarda import qiladigan savdo kompaniyalari bor. Katta hajm tufayli ular zavodlardan qulayroq narx va shartlar olishi mumkin. Natijada mahalliy yetkazib beruvchining narxi kichik partiyani mustaqil import qilishning umumiy tannarxiga teng yoki hatto undan past boʻlishi mumkin.

Hisob-kitobda zavod narxidan tashqari quyidagilarni ham inobatga oling:

• transport xarajatlari;

• bojxona toʻlovlari;

• bank komissiyalari;

• yukni sugʻurtalash;

• deklarant xizmati va boshqa qoʻshimcha xarajatlar.

Aylanma mablagʻlar masalasi ham muhim. Toʻgʻridan-toʻgʻri importda tovar uchun pul toʻlanganidan uning omborga yetib kelishigacha korxona mablagʻlari bir necha hafta yoki oy davomida band boʻlib qolishi mumkin.

Shu bois zavod narxini mahalliy sotuvchining narxi bilan emas, balki xomashyoning oʻz omboringizgacha boʻlgan barcha xarajatlarni oʻz ichiga olgan tannarxini mahalliy taklif bilan taqqoslang.

Agar korxona muayyan xomashyodan oz miqdorda foydalansa, mahalliy xarid iqtisodiy va tashkiliy jihatdan oqilona boʻlishi mumkin. Isteʼmol hajmi katta va barqaror boʻlganda esa toʻgʻridan-toʻgʻri import jozibadorroq boʻladi.

2. Xitoyda haqiqiy ishlab chiqaruvchini qanday topish mumkin?

Birinchi savol — xorijdagi zavodni qayerdan izlash kerak?

Men faqat Alibaba, 1688 va shunga oʻxshash savdo platformalariga tayanishni tavsiya etmagan boʻlardim. Kuzatuvlarimga koʻra, u yerdagi yetkazib beruvchilar orasida savdo kompaniyalari va vositachilar koʻp. Bu platformalardagi barcha sotuvchilar vositachi degani emas, albatta. Ammo maqsad zavodning oʻzi bilan bogʻlanish boʻlsa, men boshqa yoʻlni afzal koʻraman.

Avvalo ishlab chiqaruvchilarning rasmiy saytlarini izlab, ularga elektron pochta orqali bevosita murojaat qilishni maslahat beraman.

Biroq oʻz saytiga ega boʻlish kompaniyaning haqiqatan ham ishlab chiqaruvchi ekanini isbotlamaydi. Vositachining ham sifatli sayti va bir nechta zavod mahsulotlarini koʻrsatuvchi katalogi boʻlishi mumkin.

Shuning uchun keyingi qadam — kompaniyani Xitoyning rasmiy davlat axborot manbalari orqali tekshirish. Masalan, National Enterprise Credit Information Publicity System (gsxt.gov.cn) tizimida yuridik shaxsning roʻyxatdan oʻtganiga oid maʼlumotlarni koʻrish mumkin. Biroq roʻyxatdan oʻtganlikning oʻzi kompaniyaning shaxsiy ishlab chiqarish quvvatlari borligini tasdiqlamaydi.

Mening holatimda Xitoydagi doʻstlarim kompaniyalarni tekshirishga yordam berishgan. Ishonchli mahalliy aloqalar, ayniqsa Xitoy kompaniyalari bilan endi ish boshlayotganlar uchun, juda foydali boʻlishi mumkin.

Yana bir samarali yoʻl — sohaga ixtisoslashgan xalqaro koʻrgazmalarga tashrif buyurish. U yerda kompaniya vakillari bilan shaxsan tanishish, shartlarni muhokama qilish va bevosita aloqa oʻrnatish mumkin. Lekin koʻrgazmalarda ham savdo kompaniyalari qatnashadi, shu bois tekshiruv zarur.

Xomashyo sotadigan yetkazib beruvchini topish va uning haqiqiy ishlab chiqaruvchi ekaniga ishonch hosil qilish — ikki xil vazifa.

3. Muzokaralar, shartnoma va yetkazib berish shartlari

Ishlab chiqaruvchi tanlangach, narx, hajm, muddat va yetkazib berish shartlari kelishiladi.

Xalqaro savdoda Incoterms qoidalari qoʻllanadi. Importni endi boshlayotgan tadbirkor hech boʻlmaganda asosiy shartlarni tushunishi kerak:

• EXW — xaridor odatda zavod hududidan boshlab tashishni oʻzi tashkil qiladi.

• FCA — sotuvchi yukni kelishilgan joyda tashuvchiga topshiradi.

• FOB — sotuvchi yukni joʻnatish portida kema bortiga yuklab beradi.

• CIP — sotuvchi kelishilgan manzilgacha tashish va sugʻurta xarajatlarini toʻlaydi.

Bular soddalashtirilgan taʼriflar. Masalan, CIP shartida yukning yoʻqolishi yoki shikastlanishi xavfi odatda yuk birinchi tashuvchiga topshirilgan paytda xaridorga oʻtadi, manzilga kelganda emas. Incoterms haqida batafsil maʼlumotni maxsus manbalardan topish mumkin.

Mening tajribamda Xitoy yetkazib beruvchilari baʼzan juda sodda, hatto bir sahifalik shartnomalardan foydalanishadi. Shunday boʻlsa ham, tovar nomi va miqdori, narxi, yetkazib berish hamda toʻlov shartlari, tomonlarning rekvizitlari toʻgʻri koʻrsatilishi muhim.

4. Yetkazib beruvchiga toʻlov va SINOSURE imkoniyatlari

Xalqaro toʻlovlarda bank oʻtkazmalari komissiyasi, jumladan korrespondent banklar ushlab qolishi mumkin boʻlgan toʻlovlarni hisobga olish kerak. Oʻtkazmalar koʻpincha SWIFT tarmogʻi orqali amalga oshiriladi, umumiy xarajat esa banklar va tanlangan toʻlov shartlariga bogʻliq. Pul yuborishdan oldin bankdan buni aniqlashtirib oling.

Yetkazib beruvchining bank rekvizitlarini juda sinchiklab tekshirishni tavsiya qilaman. Kichik xato ham oʻtkazmani kechiktirishi va banklar bilan qoʻshimcha yozishmalarga sabab boʻlishi mumkin. Agar yetkazib beruvchi kutilmaganda yangi rekvizitlarni yuborsa, maʼlumotni ilgari maʼlum boʻlgan aloqa kanali orqali qaytadan tasdiqlang.

Oldindan toʻlovsiz import qilish mumkinmi?

Importni ilk bor boshlayotgan koʻpchilik Xitoy yetkazib beruvchilari albatta oldindan toʻlov talab qiladi deb oʻylaydi. Biroq boshqa imkoniyatlar ham mavjud.

Masalan, Xitoyda eksport kreditlarini sugʻurtalash bilan shugʻullanuvchi SINOSURE (China Export & Credit Insurance Corporation) tashkiloti faoliyat yuritadi. Ushbu mexanizm Xitoy eksportchisining xorijiy xaridor pul toʻlamasligi xavfini kamaytiradi va muayyan shartlarda toʻlov muddatini kechiktirish imkonini yaratadi.

Baʼzi kelishuvlarda yuk xaridor mamlakatidagi bojxona omborigacha oldindan toʻlovsiz yetib kelishi mumkin. Kuzatuvlarimga koʻra, bunday yetkazib berishni koʻpincha Xitoy savdo kompaniyalari tashkil qiladi. Bunday shartlarni berishdan oldin xaridorning roʻyxatdan oʻtganligi va moliyaviy ishonchliligi tekshiriladi.

Bu imkoniyat har bir korxonaga avtomatik tarzda beriladi degani emas: qaror tekshiruv natijalari va aniq bitimga bogʻliq. Bundan tashqari, eksport kreditini sugʻurtalashni yukning tashish paytida yoʻqolishi yoki shikastlanishidan sugʻurtalash bilan adashtirmaslik kerak.

Shunga qaramay, aylanma mablagʻi cheklangan korxonalar bunday vosita mavjudligini bilib qoʻyishlari foydali.

5. Ekspeditor tanlash: nega arzon taklif qimmatga tushishi mumkin?

Xalqaro tashishni tashkil qilish importning eng muhim bosqichlaridan biri. Shaxsiy tajribamga koʻra, Xitoy ekspeditorlari koʻpincha juda tezkor ishlaydi. Lekin tanlovda faqat tezlik yoki dastlabki narxga qarashni tavsiya etmayman.

Eng arzon boshlangʻich taklif yakuniy tashish xarajati ham eng kam boʻladi degani emas.

Men shunday holatlarga duch kelganmanki, ekspeditor ish boshlanganidan keyin dastlabki tarif kelishilganida aniq aytilmagan qoʻshimcha toʻlovlarni birin-ketin talab qilgan. Natijada yuk tashishning yakuniy qiymati kutilganidan ancha yuqori boʻlgan.

Hamkorlikni boshlashdan oldin batafsil hisob-kitob soʻrang va quyidagilarni aniqlashtiring:

• qaysi xizmatlar narxga kiritilgan;

• qaysilari alohida toʻlanadi;

• qanday vaziyatlarda qoʻshimcha toʻlovlar paydo boʻlishi mumkin.

Bu shartlarni yozma ravishda qayd etgan maʼqul. Tajribali va ishonchli ekspeditor boshida eng past narxni aytgan kompaniyadan koʻra oxir-oqibat arzonroqqa tushishi mumkin.

Uskunalarni tashishning oʻziga xos jihatlari

Uskunalarni import qilganda yana bir masala bor: hamma zavodlar ham xalqaro tashish uchun uskunani toʻgʻri joylashtirish, qadoqlash va mahkamlashga yetarli eʼtibor bermaydi. Tajribali ekspeditor yuklash yoki mahkamlashdagi kamchiliklarni oldindan payqab, joʻnatishdan avval ogohlantirishi mumkin.

Imkon boʻlsa, zavoddan uskunaning oʻzi, qadoqlanishi va yuklash jarayoni fotosuratlarini soʻrang.

6. Kimyoviy xomashyo: tashish cheklovlarini oldindan tekshiring

Kimyoviy xomashyo importida aniq mahsulot tanlangan transport turi va yoʻnalish boʻyicha tashishga ruxsat etilganini avvaldan bilish kerak.

Ishlab chiqaruvchidan mahsulotning xavfsizlik pasportini — SDS (MSDS) hujjatini soʻrang. Ammo ushbu hujjat mavjudligi yuk temir yoʻl orqali albatta qabul qilinishini kafolatlamaydi.

Ekspeditordan mahsulotning transport tasnifini hamda tanlangan yoʻnalish boʻyicha, jumladan tranzit mamlakatlar orqali tashish mumkinligini tasdiqlashni soʻrang.

Aks holda tashish narxini kelishib boʻlganingizdan keyin aynan shu mahsulotni tanlangan shartlarda temir yoʻl orqali olib oʻtib boʻlmasligi maʼlum boʻlishi mumkin. Boshqa yoʻnalish yoki transport turini qidirish esa xarajatlarni jiddiy oshiradi. Kimyoviy xomashyo bilan ishlaydigan korxonalar uchun bu ayniqsa muhim.

7. Xitoydan yetkazib berish yoʻnalishlari va mavsumiy qiyinchiliklar

Oʻz tajribamda Xitoydan Oʻzbekistonga yuk tashishning bir necha yoʻnalishiga duch kelganman:

• Qozogʻiston orqali temir yoʻl — asosiy yoʻllardan biri;

• Rossiya orqali aralash tashish — men koʻrib chiqqan variantda yuk avval dengiz, keyin temir yoʻl orqali harakatlangan;

• Qirgʻiziston orqali avtomobil tashuvi.

Tanlov yuk turi, tashish narxi, transport mavjudligi va yetkazib berish muddatlariga bogʻliq.

Chegaralardagi kechikishlar

Qozogʻiston orqali temir yoʻl tashuvida Xitoy–Qozogʻiston hamda Qozogʻiston–Oʻzbekiston chegaralarida kechikishlar boʻlishi mumkin.

Xitoy temir yoʻllarining mavsumiy bandligi ham qoʻshimcha muammo. Kuzatuvlarimga koʻra, kech kuzda va yil oxiriga yaqin temir yoʻl tashuvlariga talab oshadi. Vagon topish qiyinlashadi, narx va yetkazib berish muddati esa ortishi mumkin.

Mening yuklarimdagi kechikishlar zavodning ishlab chiqarishni kechiktirgani sababli emas, aynan Xitoy temir yoʻllari bandligi va tashishni tashkil qilish bosqichida yuzaga kelgan.

Xitoy Yangi yili

Xaridlarni rejalashtirishda Xitoy Yangi yilini ham albatta hisobga olish kerak. U odatda yanvar yoki fevral oyiga toʻgʻri keladi. Bu davrda koʻplab zavodlar, omborlar va logistika kompaniyalari ishini toʻxtatadi yoki cheklaydi. Amaldagi tanaffus rasmiy dam olish kunlaridan uzoqroq boʻlishi mumkin.

Shuning uchun xarid va joʻnatishni ishlab chiqarish muddati hamda Xitoydagi bayram taqvimini inobatga olib oldindan rejalashtiring.

Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli

Menimcha, Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli qurilishi mamlakatimiz tashqi savdosi uchun eng istiqbolli infratuzilma loyihalaridan biridir. Yangi yoʻl Xitoydan yuk olib kelishning muqobil yoʻnalishini yaratib, mavjud transport koridorlariga qaramlikni kamaytirishi mumkin.

Eʼlon qilingan rejalarga koʻra, qurilishni taxminan 2030-yilgacha yakunlash moʻljallangan, biroq haqiqiy muddatlar oʻzgarishi mumkin. Oʻzbekiston ishlab chiqaruvchilari uchun qoʻshimcha yoʻnalish tashuvchilar oʻrtasidagi raqobatni kuchaytirishi va yetkazib berish zanjirining barqarorligini oshirishi mumkin.

8. Soliq rezidentligi sertifikati: xorijiy ekspeditor bilan ishlashdagi muhim masala

Bu masalaga alohida eʼtibor qaratmoqchiman, chunki u importchi uchun kutilmagan qiyinchiliklar tugʻdirishi mumkin.

Xorijiy logistika kompaniyasi bilan shartnoma tuzishdan oldin soliq rezidentligi sertifikatini taqdim etish imkoniyatini muhokama qiling. Ushbu hujjat kompaniyaning qaysi davlat soliq rezidenti ekanini tasdiqlaydi va qonunda nazarda tutilgan shartlar bajarilganda ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish toʻgʻrisidagi xalqaro bitimni qoʻllashga yordam beradi. Oʻzbekiston va Xitoy oʻrtasida bunday bitim mavjud.

Shaxsiy tajribamga koʻra, zarur tasdiqlovchi hujjatlarning yoʻqligi Oʻzbekiston soliq organlari bilan masalalar paydo boʻlishiga va korxona soliqni oʻz hisobidan toʻlashga majbur boʻlsa, qoʻshimcha xarajatlarga olib kelishi mumkin. Xitoy ekspeditoriga sertifikatni olish va tegishli tartibda rasmiylashtirish uchun ancha vaqt kerak boʻlishi mumkin.

Shuning uchun bu masalani transport xizmati uchun pul toʻlashdan oldin hal qilgan maʼqul. Xalqaro bitimdagi imtiyozlar, hujjatlarni taqdim etish muddati va hisobot talablari buxgalter yoki soliq maslahatchisi bilan tekshirilishi kerak.

Muqobil variant — CIP Toshkent

Agar xorijiy ekspeditor hujjatlari bilan bogʻliq qiyinchiliklar yuzaga kelsa, ishlab chiqaruvchining oʻzi bilan CIP Toshkent sharti boʻyicha kelishish mumkin. Bunda xalqaro tashish va sugʻurtani zavod tashkil etadi hamda toʻlaydi.

Bu importchining xorijiy ekspeditor bilan bevosita munosabatlarini soddalashtirishi mumkin, lekin soliq majburiyatlarini avtomatik tarzda bekor qilmaydi. Natija xizmat turi, shartnoma tuzilishi va amaldagi soliq qoidalariga bogʻliq. Shu bois bunday sxemani oldindan mutaxassis bilan koʻrib chiqish kerak.

Soliq rezidentligi sertifikati qoʻshilgan qiymat soligʻidan (QQS) avtomatik ozod qilmasligini ham unutmang.

9. Bojxona rasmiylashtiruvi va yukni sugʻurtalash

Bojxona rasmiylashtiruvi

Mening tajribamda Oʻzbekistonda import xomashyosini bojxonada rasmiylashtirish ancha tartibli yoʻlga qoʻyilgan. Bojxona organlari ishiga jiddiy eʼtirozim yoʻq.

Importni birinchi marta qilayotgan korxonalarga professional deklarant yoki bojxona brokeridan foydalanishni maslahat beraman. Shu bilan birga, hujjatlar ustidan nazoratni butunlay boshqalarga topshirib qoʻymang. Muayyan yuk uchun talab etiladigan hujjatlarni, jumladan kelib chiqish sertifikati, transport yukxatlari va zarur hollarda eksport deklaratsiyasini oldindan aniqlashtiring.

Yukni sugʻurtalash

Imkon qadar xalqaro tashishdagi yukni sugʻurtalashni tavsiya qilaman. Mening tajribamda sugʻurta xarajati tovar qiymati va uning shikastlanishi yoki yoʻqolishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan zarar bilan taqqoslaganda nisbatan kichik. Menimcha, bunda tejash maqsadga muvofiq emas.

Sugʻurta polisi qanday xavflarni qoplashi va butun tashish yoʻnalishiga amal qilishini oldindan tekshiring.

10. Birinchi xarid oldidan qisqa tavsiyalar

Xomashyoni mustaqil import qilishdan oldin:

• Xomashyoning omboringizgacha boʻlgan umumiy tannarxini hisoblab, mahalliy takliflar bilan solishtiring.

• Xitoy kompaniyasining roʻyxatdan oʻtganligi va ishlab chiqarish faoliyatini tekshiring.

• Toʻlov rekvizitlarini sinchiklab tekshiring.

• Ekspeditor bilan xizmatlar tarkibi va ehtimoliy qoʻshimcha toʻlovlarni oldindan kelishing.

• Kimyoviy xomashyo uchun tanlangan yoʻnalishda tashishga ruxsat borligini tasdiqlang.

• Temir yoʻlning mavsumiy bandligi va Xitoy Yangi yilini hisobga oling.

• Xorijiy ekspeditorning soliq hujjatlari masalasini oldindan muhokama qiling.

• Tajribali deklarantni jalb qiling va imkon boʻlsa, yukni sugʻurtalang.

Xulosa

Xitoydan xomashyoni toʻgʻridan-toʻgʻri import qilish Oʻzbekiston ishlab chiqarish korxonalari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Lekin natija faqat zavoddan arzon narx olishga bogʻliq emas. Ishonchli hamkorlar, toʻgʻri tashkil etilgan logistika, soliq majburiyatlarini tushunish va kutilmagan xarajatlarni hisobga olish ham shunchalik muhim.

Tajribam shuni koʻrsatadiki, asosiy qiyinchiliklar har doim ham ishlab chiqaruvchi tomonda yuzaga kelmaydi. Baʼzan eng murakkab bosqich tovar sotib olinganidan soʻng — uni yetkazib berishni tashkil qilishda boshlanadi.

Shuning uchun yangi importchilarga zavoddan oʻz omborigacha boʻlgan butun yetkazib berish zanjirini baholashni maslahat beraman.

Toʻgʻridan-toʻgʻri import maqsad emas, balki ishlab chiqarish samaradorligini oshirish vositasi boʻlishi kerak. Agar barcha xarajatlar, muddatlar va xavflar hisobga olinganda mahalliy yetkazib beruvchining taklifi foydaliroq boʻlsa, u bilan ishlashni davom ettirish ham oqilona qarordir.