Oʻzbekistonda maishiy kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish: tizimli muammolar va ularning yechimlari
Muallif: Azam Umarov
1. Kirish. Eʼtibordan chetda qolayotgan muammolar
Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda maishiy kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish sohasi sezilarli darajada oʻzgardi. Mahalliy korxonalar mahsulot turlarini kengaytirmoqda, sifatni yaxshilamoqda, uskunalarini modernizatsiya qilmoqda va ichki bozordagi mavqeini bosqichma-bosqich mustahkamlamoqda.
Biroq bu ijobiy oʻzgarishlar ortida tashqaridan har doim ham koʻrinmaydigan muammolar toʻplanib bormoqda.
Ayniqsa, oʻrta hajmdagi ishlab chiqaruvchilar murakkab vaziyatga duch kelmoqda. Bir tomondan, ular asosan arzon narx segmentida ishlaydigan kichik sexlar bilan raqobatlashadi. Ikkinchi tomondan esa katta moliyaviy, texnologik va marketing resurslariga ega xalqaro kompaniyalar bilan raqobat qilishiga toʻgʻri keladi.
Shu bilan birga, faoliyat yuritayotgan korxonalar xomashyo va logistika xarajatlarining oshishi, bojxona tartiblaridagi oʻzgarishlar, majburiy toʻlovlar koʻpayishi hamda savdo tarmoqlarining uzoq muddatli toʻlov kechiktirish shartlariga duch kelmoqda.
Ammo barcha qiyinchiliklarni faqat tashqi sharoitlar bilan izohlash ham notoʻgʻri boʻlardi. Korxonalarning oʻzida ham boshqaruv, mehnat unumdorligi va moliyaviy intizom bilan bogʻliq muammolar bor.
Maishiy kimyo mahsulotlari ishlab chiqaruvchi amaldagi korxona rahbari sifatida men bu masalalarga bevosita duch kelaman va ularning bir-biri bilan qanchalik chambarchas bogʻliqligini koʻraman.
Ushbu maqoladan maqsad — sohaning asosiy muammolarini koʻrsatish, ularning sabablari va oqibatlarini tahlil qilish, shuningdek, davlat hamda ishlab chiqaruvchilar tomonidan amalga oshirilishi mumkin boʻlgan yechimlarni muhokama qilish.
2. Ishlab chiqaruvchilarga iqtisodiy bosim
2.1. Raqobat sharoitlarining teng emasligi
Maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilari duch kelayotgan muammolardan biri — tadbirkorlik faoliyatini yuritish sharoitlaridagi tafovutdir.
Kichik sexlarning doimiy xarajatlari koʻpincha ancha past boʻladi. Soliq va mehnat qonunchiligi talablariga toʻliq rioya qilmaydigan ayrim subyektlar esa qonuniy ishlayotgan ishlab chiqaruvchilarga nisbatan qoʻshimcha narx ustunligiga ega boʻladi.
Boshqa tomondan, yirik xalqaro kompaniyalar texnologiyalar, marketing va distribyutsiyaga sarmoya kiritish hamda uzoq muddat davomida past rentabellik sharoitida ishlash imkonini beruvchi katta resurslarga ega.
Maxsus iqtisodiy zonalar (MIZ) ishtirokchilari uchun belgilangan soliq imtiyozlari ham alohida eʼtiborga loyiq.
Bunday mexanizmlar investitsiyalarni jalb etish uchun muhim. Biroq tabiiy savol tugʻiladi: yillar davomida ishlab chiqarishini rivojlantirgan, ish oʻrinlari yaratgan va modernizatsiyaga oʻz mablagʻlarini yoʻnaltirgan korxona nega har doim ham shunga yaqin qoʻllab-quvvatlash shartlaridan foydalana olmaydi?
Shuni inobatga olish kerakki, MIZ imtiyozlari faqat kapitalning kelib chiqishiga emas, balki korxonaning maqomi va investitsiya shartlariga bogʻliq. Bundan tashqari, 2026-yil aprelidan yangi ishtirokchilar uchun ayrim soliq imtiyozlarining mexanizmi oʻzgardi.
Shunga qaramay, davlat koʻmagidan foydalanish imkoniyatlaridagi farq dolzarb masala boʻlib qolmoqda.
Menimcha, uskunalarini yangilayotgan, avtomatlashtirishni joriy etayotgan va unumdorlikni oshirayotgan amaldagi ishlab chiqarish korxonalariga, joylashgan hududidan qatʼi nazar, ayrim investitsiya imtiyozlarini tatbiq etish imkoniyatini koʻrib chiqish kerak.
Gap yangi investorlar uchun berilgan imtiyozlarni bekor qilish haqida emas, balki allaqachon faoliyat yuritayotgan sanoat korxonalarini ragʻbatlantirish haqida ketmoqda.
2.2. Import xomashyosiga va geosiyosiy omillarga bogʻliqlik
Oʻzbekistonda maishiy kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish import qilinadigan kimyoviy komponentlarga sezilarli darajada bogʻliq.
Sirt-faol moddalar, jumladan SLES, maxsus qoʻshimchalar, ayrim quyuqlashtiruvchilar, xushboʻy moddalar va boshqa komponentlar asosan xorijdan xarid qilinadi.
Mamlakatning geografik joylashuvi vaziyatni yanada murakkablashtiradi. Oʻzbekiston dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan mamlakatlar bilan oʻralgan, yaʼni ikki karra dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan davlat hisoblanadi. Bu tranzit yoʻnalishlari, yuk tashuvchilar va xalqaro logistikaga bogʻliqlikni oshiradi.
2026-yilda Eron atrofidagi vaziyatning keskinlashuvi beqarorlikning qoʻshimcha omiliga aylandi.
Neft va neft-kimyo mahsulotlarining xalqaro yetkazib berilishidagi uzilishlar, transport yoʻnalishlarining oʻzgarishi va yuk tashish xarajatlarining oshishi jahon xomashyo bozorlariga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.
Maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilari uchun bunday hodisalarning oqibatlari faqat Yaqin Sharq mamlakatlaridan bevosita xaridlar bilan cheklanmaydi.
Neft-kimyo bozoridagi oʻzgarishlar boshqa davlatlarda ishlab chiqariladigan sirt-faol moddalar, plastik qadoqlar uchun polimer xomashyosi va ayrim kimyoviy komponentlar narxiga ham taʼsir qilishi mumkin.
Biroq har bir mahsulotga taʼsir darajasi uning tarkibi, kelib chiqishi va taʼminot zanjiriga qarab farq qiladi.
Oʻzbekiston korxonalari uchun bunday beqarorlik xaridlarni rejalashtirish va mahsulot tannarxini hisoblashda qoʻshimcha xavflar tugʻdiradi.
Bu muammo xalqaro korporatsiyalardagi kabi katta xomashyo zaxiralari va moliyaviy imkoniyatlarga ega boʻlmagan oʻrta ishlab chiqaruvchilar uchun ayniqsa sezilarli.
2.3. Bojxona bojlari: amalda toʻlanayotgan summalarning tannarxga taʼsiri
Asosiy kimyoviy xomashyoning bojxona tartibi alohida eʼtiborga loyiq.
3402 tovar pozitsiyasiga kiruvchi ayrim mahsulotlar uchun bazaviy tarifda 5 foizlik import boji nazarda tutilgan. Shu bilan birga, xomashyoning bir qator turlari uchun imtiyozli tartib amal qiladi: Prezidentning PQ-5262-son qarorining 2026-yildagi tahririda koʻrsatilgan tovarlarga 2027-yil 1-yanvargacha nol stavkali boj qoʻllanishi belgilangan. Imtiyozdan foydalanish imkoniyati tovar kodi va import shartlariga bogʻliq.
Bizning amaliy tajribamizda 2026-yil boshidan ayrim xomashyo partiyalarini bojxonada rasmiylashtirishda ilgari toʻlanmagan 5 foizlik boj amalda undira boshlandi. Muayyan partiyalarga imtiyoz nega boshqacha tatbiq etilganini bojxona deklaratsiyalari va tegishli huquqiy asos boʻyicha tekshirish kerak. 3402 pozitsiyasining barcha tovarlariga nol stavka bekor boʻlgan, deb aytish notoʻgʻri boʻladi.
Kimyoviy xomashyoni katta hajmda isteʼmol qiladigan korxona uchun bojxona toʻlovlarining amalda oshishi sezilarli xarajatga aylanadi.
Masalan, bojxona qiymati 100 000 AQSh dollari boʻlgan xomashyo partiyasiga 5 foizlik boj qoʻllansa va imtiyoz mavjud boʻlmasa, boj summasi 5 000 AQSh dollarini tashkil etadi.
Bu xarajatlar xomashyoni xarid qilish qiymatini oshiradi va oxir-oqibat tayyor mahsulot tannarxiga taʼsir qiladi.
Ishlab chiqaruvchi esa har doim ham sotuv narxini avtomatik ravishda oshira olmaydi. Maishiy kimyo bozori yuqori raqobatli boʻlib qolmoqda, savdo tarmoqlari va distribyutorlar esa hatto kichik narx oʻzgarishlariga ham sezgir.
Shunday savol tugʻiladi: mahalliy ishlab chiqarish korxonalari ehtiyojini tegishli xomashyo bilan hali toʻliq qoplay olmayotgan bir paytda asosiy komponentlarga bojxona yukini oshirish qanchalik maqsadga muvofiq?
Agar davlat sanoat siyosati mahalliy ishlab chiqarishni qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan boʻlsa, bunday qarorlarning tayyor mahsulot raqobatbardoshligiga taʼsiri oldindan baholanishi kerak.
Mumkin boʻlgan yechimlar qatorida oʻta zarur xomashyo importini qoʻllab-quvvatlashning aniq mexanizmlari, mahalliy muqobil mahsulot boʻlmaganda tarif imtiyozlari yoki ishlab chiqaruvchilar uchun manzilli kompensatsiya choralarini koʻrib chiqish mumkin.
Albatta, bunday choralar iqtisodiy hisob-kitoblarni, byudjetga hamda raqobatga taʼsirni baholashni talab qiladi.
2.4. Ishlab chiqarish binolari ijarasi: hisobga olinishi kerak boʻlgan jihatlar
Ishlab chiqarish va ombor binolarini ijaraga olish xarajatlari ham muhim muammolardan biridir.
Maishiy kimyo ishlab chiqarish uchun katta maydonlar kerak boʻladi.
Ishlab chiqarish sexlaridan tashqari, korxonalarga xomashyo, boʻsh plastik idishlar, yorliqlar, qadoqlash materiallari va tayyor mahsulotlarni saqlash uchun omborlar zarur.
Sohaning oʻziga xos jihati shundaki, saqlanayotgan materiallarning katta qismi nisbatan arzon boʻlsa-da, juda koʻp joy egallaydi.
Masalan, boʻsh plastik idishlar omborning katta qismini band qiladi, biroq oʻz-oʻzidan yuqori qoʻshilgan qiymat yaratmaydi.
Oʻzbekistonda koʻchmas mulk ijarasining eng kam stavkalari soliqqa tortish maqsadida qonunchilik bilan belgilanadi.
2026-yilda Toshkent shahrida noturar joylar uchun bazaviy eng kam ijara stavkasi har bir kvadrat metrga oyiga 48 000 soʻmni tashkil etadi.
Shahar Kengashi tasdiqlagan oshiruvchi koeffitsiyentlar hisobga olinganda eng kam hisob-kitob stavkalari quyidagicha:
• Ishlab chiqarish binolari uchun — har bir kvadrat metrga 48 000 soʻmdan 67 200 soʻmgacha.
• Ombor binolari uchun — har bir kvadrat metrga 52 800 soʻmdan 72 000 soʻmgacha.
Aniq stavka obyekt joylashgan hududiy zonaga bogʻliq.
Demak, binolarning foydalanish maqsadiga koʻra maʼlum farqlash allaqachon mavjud. Biroq amaldagi stavkalar haqiqiy ishlab chiqarish jarayonlarining xususiyatlarini qay darajada aks ettirishi savol boʻlib qolmoqda.
Shartli misolni koʻrib chiqaylik.
Maydoni 2 000 kvadrat metr boʻlgan omborni olaylik. Har kvadrat metr uchun 52 800 soʻm stavkada ijaraga beruvchining ijara daromadini soliqqa tortish maqsadida hisoblanadigan eng kam ijara summasi oyiga 105,6 mln soʻmni tashkil etadi.
Bu soliq summasi ham, ijara shartnomasida belgilanishi shart boʻlgan narx ham emas. Misol ijaraga beruvchining chegirma taklif qilish imkoniyatiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan hisob-kitob mezoni miqyosini koʻrsatadi.
Muammo quyidagicha.
Mulk egasi ishlab chiqarish korxonasiga binoni arzonroq narxda ijaraga berishga tayyor boʻlishi mumkin. Ammo shartnomadagi ijara haqi belgilangan minimumdan past boʻlsa, qonunda nazarda tutilgan hollarda ijara daromadi boʻyicha soliq bazasi baribir eng kam stavkalar asosida hisoblanadi.
Shu sababli kelishilgan ijara narxining pasayishi har doim ham mulk egasining soliq yukini mos ravishda kamaytirmaydi.
Menimcha, bu masalada obyektlarning iqtisodiy vazifasini yanada batafsil hisobga olish kerak.
Xomashyo, plastik idishlar va tayyor mahsulot saqlanadigan ishlab chiqarish ombori asosan import qilingan tayyor tovarlar savdosi uchun foydalaniladigan tijorat omboridan boshqa vazifani bajaradi.
Gap import savdosiga cheklov qoʻyish haqida emas, balki ishlab chiqarish xususiyatlarini hisobga oladigan aniqroq tartibga solish imkoniyati haqida bormoqda.
Soliq bazasini sunʼiy ravishda kamaytirishga yoʻl qoʻymasdan, iqtisodiy jihatdan asoslangan shartnomaviy ijara narxini soliqqa tortishda inobatga olish mexanizmlarini ham koʻrib chiqish maqsadga muvofiq.
Shartlarning oldindan maʼlum va barqaror boʻlishi ham muhim.
Ishlab chiqaruvchi muhandislik tarmoqlariga, uskunalarni oʻrnatishga va binolarni tayyorlashga sarmoya kiritadi. Ishlayotgan zavodni boshqa joyga koʻchirish katta xarajatlar va texnologik jarayonlarning toʻxtashiga olib keladi.
Shu bois ijara shartlarining bir necha yil davomida barqaror boʻlishi ishlab chiqaruvchi uchun alohida ahamiyatga ega.
2.5. Sertifikatlashtirish va yillik nazorat xarajatlarining oshishi
Mahsulotning belgilangan talablarga muvofiqligini tasdiqlash ham alohida xarajat turiga aylanmoqda.
Shaxsiy amaliy tajribamga koʻra, soʻnggi yillarda maishiy kimyo mahsulotlari uchun muvofiqlik sertifikatini olish xarajati 2–3 baravar oshdi.
Korxonamiz olgan sertifikatlar shartlariga muvofiq har yili oʻtkaziladigan pullik inspeksiya nazorati ham qoʻshimcha xarajat tugʻdiradi. Nazorat davriyligi sertifikatlashtirish sxemasi va amaldagi talablarga bogʻliq.
Mahsulot assortimenti keng boʻlgan ishlab chiqaruvchi uchun sertifikatlashtirish va keyingi tekshiruvlarning jami qiymati sezilarli xarajatga aylanishi mumkin.
Biroq mahsulot sifati va xavfsizligini nazorat qilish zarurligi shubha ostiga olinmaydi.
Masala majburiy tartib-taomillar qiymatining iqtisodiy jihatdan qanchalik asoslanganidadir.
Ehtimol, mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun davriy inspeksiya nazorati xarajatlarini davlat tomonidan toʻliq yoki qisman qoplash yoxud yanada qulay va shaffof tariflarni belgilash mexanizmlarini koʻrib chiqish maqsadga muvofiqdir.
Bunday qarorlar qabul qilinishidan oldin xizmatlarning haqiqiy tannarxi, sertifikatlashtirish organlarining xarajatlar tarkibi hamda 2026-yil sentabrida yangilangan nazorat talablarini oʻrganish kerak.
Maqsad xavfsizlik talablarini yumshatish emas, balki korxonalarga asossiz moliyaviy yuk tushishini kamaytirish boʻlishi lozim.
2.6. Ishlab chiqarishni moliyalashtirish: davlat koʻmagining ijobiy tajribasi
Iqtisodiy muammolar haqida gapirganda ijobiy oʻzgarishlarni ham eʼtirof etish zarur.
Oʻzbekistonda davlat ishlab chiqarish korxonalarining investitsiya loyihalarini moliyalashtirish, uskunalar xarid qilish va ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish uchun mablagʻlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish borasida katta ishlarni amalga oshirmoqda.
Amaliy tajribamga koʻra, ishlab chiqarishni kreditlash sohasidagi koʻmak sezilarli darajada.
Shu sababli oʻz tajribam asosida kreditga ega boʻlishni ishlab chiqarishni rivojlantirishning asosiy toʻsigʻi deb hisoblamayman.
Biroq moliyaviy vositalarning mavjudligi oʻz-oʻzidan muvaffaqiyatli modernizatsiyani kafolatlamaydi.
Korxonalar investitsiya loyihalarini puxta baholashi, uskunalarning oʻzini qoplash muddatini hisoblab chiqishi va jalb qilingan mablagʻlardan samarali foydalanishi kerak.
Davlatning ishlab chiqarishni moliyalashtirish borasidagi ijobiy tajribasi sanoatni qoʻllab-quvvatlashning samarali mexanizmlari mavjudligini koʻrsatadi. Shunga oʻxshash yondashuvlarni boshqa yoʻnalishlarda ham rivojlantirish muhim.
3. Savdo tarmoqlari va aylanma mablagʻlar muammosi
3.1. Sotuv hajmining oʻsishi har doim ham moliyaviy barqarorlikni anglatmaydi
Maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilari uchun jiddiy muammolardan biri yirik savdo tarmoqlari bilan hamkorlik shartlaridir.
Savdo tarmoqlari doʻkonlarida mahsulotlarning sotilishi mahalliy ishlab chiqaruvchilarga koʻplab xaridorlarga chiqish, brend tanilishini oshirish va ishlab chiqarish hajmini koʻpaytirish imkonini beradi.
Biroq bu qoʻshimcha moliyaviy majburiyatlarni ham yuzaga keltiradi.
Xususan, ayrim savdo tarmoqlari toʻlovni 90 kungacha kechiktirish shartini belgilaydi.
Oʻrta ishlab chiqaruvchi uchun bunday shartlar aylanma mablagʻlarga katta bosim oʻtkazadi.
Korxona xomashyo va qadoqlarni oldindan sotib olishi, ish haqi, elektr energiyasi, ijara va soliqlarni toʻlashi kerak.
Mahsulot allaqachon ishlab chiqarilgan, yetkazib berilgan va doʻkon rastalariga qoʻyilgan, ammo pul bir necha oydan keyin kelib tushadi.
Shartli misolni koʻrib chiqaylik.
Faraz qilaylik, korxona har oy 300 mln soʻmlik mahsulot joʻnatadi, joʻnatmalar va toʻlovlar esa bir tekis taqsimlangan. Toʻlov 90 kunga (taxminan uch oyga) kechiktirilsa, hisob-kitob boʻyicha debitorlik qarzi qariyb 900 mln soʻmga yetishi mumkin.
30 kunlik kechiktirishda bu koʻrsatkich taxminan 300 mln soʻm boʻladi.
Farq — 600 mln soʻm.
Bu xaridordan vaqtincha olinmagan mablagʻlar summasidagi farqdir. Ishlab chiqarishni davom ettirish uchun korxona mahsulot yetkazib berish bilan bogʻliq xarajatlarni oʻz mablagʻi yoki tashqi moliyalashtirish hisobidan qoplashi kerak.
Bu faqat misol uchun hisob-kitob: haqiqiy debitorlik qarzi joʻnatish va toʻlov jadvali hamda shartnomaning boshqa bandlariga bogʻliq.
Natijada paradoksal vaziyat yuzaga keladi: korxonaning sotuvi oʻsadi, lekin ayni paytda unga tobora koʻproq aylanma mablagʻ kerak boʻladi.
3.2. Muzokaralardagi imkoniyatlarning teng emasligi
Yirik savdo tarmogʻi yetkazib beruvchilar bilan tijorat shartlarini kelishishda katta ustunlikka ega.
Oʻrta ishlab chiqaruvchi uchun yirik tarmoq mijozini yoʻqotish sotuv hajmining sezilarli kamayishini anglatishi mumkin. Tarmoq uchun esa bir yetkazib beruvchini boshqasiga almashtirish koʻpincha unchalik katta muammo emas.
Uzoq muddatli toʻlov kechiktirishdan tashqari, ishlab chiqaruvchilardan aksiyalarda ishtirok etish, chegirmalar taqdim qilish, reklama va boshqa xarajatlarni moliyalashtirish ham talab etilishi mumkin.
Bunday shartlar oʻz-oʻzidan zamonaviy chakana savdoning bir qismi hisoblanadi.
Muammo ushbu talablarning umumiy moliyaviy yuki oʻrta korxonaning imkoniyatlariga nomutanosib boʻlib qolganda yuzaga keladi.
Natijada aylanmaning oʻsishi har doim ham erkin pul mablagʻlari koʻpayishi va moliyaviy barqarorlik mustahkamlanishiga olib kelmaydi.
3.3. Yanada muvozanatli shartlarga ehtiyoj
Menimcha, bu masalani ishlab chiqaruvchilar, savdo tarmoqlari va tegishli davlat organlari darajasida muhokama qilish kerak.
Variantlardan biri ayrim tovar toifalari boʻyicha yetkazib berilgan mahsulot uchun toʻlovning eng uzoq muddatini, masalan, 30 kalendar kun bilan cheklash boʻlishi mumkin.
Ammo bunday mexanizmni aynan maishiy kimyoga qoʻllash uchun alohida huquqiy va iqtisodiy tahlil zarur.
Shu bilan birga, barcha masʼuliyatni savdo tarmoqlari zimmasiga yuklash notoʻgʻri.
Ishlab chiqaruvchilarning oʻzi ham mustaqil chakana savdoni, hududiy distribyutsiyani, korporativ mijozlarga sotuvni va boshqa kanallarni rivojlantirishi lozim.
Debitorlik qarzlarini nazorat qilish, kredit limitlarini belgilash va moliyalashtirish xarajatlarini hisobga olib, har bir sotuv kanalining haqiqiy foydaliligini baholash ham muhim.
Maqsad ishlab chiqaruvchilarni savdo tarmoqlariga qarshi qoʻyish emas, balki hamkorlikning yanada muvozanatli shartlarini shakllantirishdir.
4. Davlat qoʻllab-quvvatlashi: kutilmalar va ishlab chiqaruvchilarning haqiqiy ehtiyojlari
4.1. Yangi investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash va mavjud korxonalarni rivojlantirish
Oʻzbekistonda sanoatni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb qilish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish va eksport salohiyatini oshirishga katta eʼtibor qaratilmoqda.
Bular iqtisodiy siyosatning muhim yoʻnalishlari.
Biroq, menimcha, allaqachon ishlab turgan, aholini ish bilan taʼminlayotgan, soliq toʻlayotgan va ichki bozorga mahsulot yetkazib berayotgan korxonalarga ham kam boʻlmagan eʼtibor zarur.
Ayniqsa, korxonaning eksport qilmasligi uning mamlakat iqtisodiy barqarorligiga hissa qoʻshmasligini anglatmasligini hisobga olish muhim.
Oʻrta hajmdagi maishiy kimyo ishlab chiqaruvchisi mahsulotini butunlay ichki bozorda sotishi va shu bilan birga oʻxshash import tovarlarining oʻrnini egallashi mumkin.
Haqiqatan import oʻrnini bosadigan har bir mahalliy mahsulot partiyasi tayyor mahsulotni chet el valyutasiga sotib olish ehtiyojini kamaytirishi mumkin.
Albatta, mahalliy korxonalar ham xomashyo, uskunalar va ayrim qadoqlash materiallarini import qiladi.
Shuning uchun valyuta boʻyicha haqiqiy samarani baholashda ishlab chiqarishning import tarkibini hisobga olish kerak.
Shunga qaramay, import oʻrnini bosish mamlakat ichida qoʻshilgan qiymat yaratish, ish oʻrinlarini saqlash va soliq tushumlarini shakllantirish imkonini beradi.
Demak, ishlab chiqarish korxonasining hissasini faqat eksport tushumi bilan baholash notoʻgʻri boʻladi.
Import oʻrnini bosishning taxminiy hajmi, mahalliy qoʻshilgan qiymat, bandlik va soliq tushumlari ham milliy sanoat rivojining muhim koʻrsatkichlari sifatida qaralishi lozim.
4.2. Savdo-sanoat palatasi va tuman hokimliklari
Davlat va tadbirkorlar oʻrtasidagi muloqotda Oʻzbekiston Savdo-sanoat palatasi muhim oʻrin tutishi kerak.
Bunday tashkilot biznesga faqat maslahat berish bilan cheklanmasdan, tizimli muammolarni aniqlashi, tadbirkorlarning takliflarini birlashtirishi va ularni davlat darajasida koʻrib chiqishga koʻmaklashishi lozim.
Biroq Savdo-sanoat palatasi bilan ishlash boʻyicha shaxsiy tajribam hozircha samarali ikki tomonlama aloqani koʻrsatmayapti.
Maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilariga taalluqli aniq muammolar mavjud boʻlishiga qaramay, palata tomonidan tashabbuskor muloqotni deyarli kuzatmayapman.
Toshkent shahridagi tuman hokimliklari faoliyati boʻyicha ham oʻxshash savollar tugʻiladi.
Korxona vakillari vaqti-vaqti bilan yigʻilishlarga taklif qilinadi, tadbirkorlikka oid turli masalalar muhokama qilinadi, ammo mening tajribamda bunday uchrashuvlardan hozircha sezilarli amaliy natija boʻlgani yoʻq.
Menda mahalliy hokimiyat organlarining asosiy eʼtibori yirik investitsiya va eksport loyihalariga qaratilgani, mavjud oʻrta ishlab chiqaruvchilarning kundalik muammolari esa ikkinchi planda qolayotgani haqidagi taassurot shakllangan.
Davlat va biznes oʻrtasidagi hamkorlik samaradorligini yigʻilishlar yoki maslahatlar soni bilan emas, aniq natijalar bilan baholash kerak.
Qanday muammolar aniqlandi? Qaysi takliflar koʻrib chiqildi? Qanday qarorlar qabul qilindi? Korxonalar uchun amalda nima oʻzgardi?
Tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlovchi institutlar faoliyatining samaradorligi aynan shu savollarga berilgan javoblar bilan oʻlchanishi kerak.
4.3. Malakali mutaxassislar va texnologik infratuzilma yetishmasligi
Sohaning yana bir muammosi — malakali kadrlarni, ayniqsa mavjud retsepturalarni shunchaki takrorlash bilan cheklanmaydigan, yangi mahsulotlar yarata oladigan, ularning samaradorligini oshiradigan va sifat barqarorligini taʼminlaydigan kimyogar-texnologlarni tayyorlashdir.
Oʻrta korxona oddiy laboratoriya nazoratini yoʻlga qoʻya oladi, ammo toʻlaqonli ilmiy-tadqiqot markazini tashkil qilish katta moliyaviy va kadrlar resurslarini talab etadi.
Yechimlardan biri ixtisoslashgan oliy taʼlim muassasalari, jumladan Toshkent kimyo-texnologiya instituti bilan faoliyat yuritayotgan maishiy kimyo korxonalari oʻrtasidagi hamkorlikni kuchaytirish boʻlishi mumkin.
Gap maxsus oʻquv dasturlari, texnologlarning amaliy tayyorgarligi, qoʻshma tadqiqotlar va laboratoriya uskunalaridan foydalanish imkoniyati haqida bormoqda.
Yana bir yoʻnalish sifatida mahalliy ishlab chiqaruvchilar zarur sinovlarni qulay narxlarda oʻtkaza oladigan jamoaviy foydalanish laboratoriyalarini rivojlantirish mumkin.
Bunday infratuzilma korxonalarga koʻproq resursni bevosita mahsulotni takomillashtirishga yoʻnaltirish imkonini beradi.
5. Ishlab chiqaruvchilarning ichki cheklovlari
Maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilarining barcha muammolari tashqi iqtisodiy sharoitlar yoki davlat siyosati bilan bogʻliq emas.
Cheklovlarning katta qismi korxonalarning oʻzida yuzaga keladi.
Avvalgi «Oʻzbekistonda maishiy kimyo: soha evolyutsiyasi, oʻsish muammolari va istiqbollar» maqolamda kichik sexlardan tizimli ishlab chiqarishga oʻtish masalalarini allaqachon koʻrib chiqqanman: qoʻlda boshqarishga qaramlik, avtomatlashtirishning yetarli emasligi, assortimentni haddan tashqari kengaytirish, rejalashtirishdagi kamchiliklar va barqaror sifat nazorati zarurati.
Shu bois bu masalalarni bu yerda yana batafsil takrorlamayman.
Asosiy fikr boshqa: davlat koʻmagi va qulay biznes muhiti samarasiz boshqaruv oʻrnini bosa olmaydi.
Ishlab chiqaruvchilarning oʻzi mehnat unumdorligini oshirishi, tannarxni nazorat qilishi, xodimlarning kasbiy salohiyatini rivojlantirishi va mahsulot sifatiga sarmoya kiritishi zarur.
Sohani rivojlantirish uchun har ikki tomonning saʼy-harakati kerak: davlat oldindan tushunarli va barqaror sharoitlar yaratadi, korxonalar esa oʻz samaradorligi va raqobatbardoshligi uchun javob beradi.
6. Nega maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilarining ovozi deyarli eshitilmaydi?
6.1. Ishlab chiqarish sohasi jamoatchilik eʼtiboridan chetda qolmoqda
Menimcha, soha muammolaridan biri ishlab chiqaruvchilarning jamoatchilik maydonida yetarlicha koʻrinmasligidir.
Korxonalar har kuni tannarx, logistika, ijara, soliq tartibga solinishi va savdo tarmoqlari bilan munosabatlarga oid savollarga duch keladi.
Biroq bu muammolar keng kasbiy yoki jamoatchilik muhokamasining mavzusiga kamdan-kam aylanadi.
Ishlab chiqarish korxonalari rahbarlari odatda kundalik operatsion ishlarga eʼtibor qaratadi.
Yuzaga kelgan qiyinchiliklarni ular taʼminotchilar, xaridorlar yoki ayrim davlat idoralari bilan yakka tartibdagi muzokaralar orqali hal qilishga harakat qiladi.
Bu yondashuvni tushunish mumkin, ammo uning muhim kamchiligi bor: butun sohaga taalluqli muammolar alohida korxonalarning shaxsiy qiyinchiligi sifatida qabul qilinaveradi.
Taqqoslash uchun umumiy ovqatlanish sohasini olaylik.
Restoran va kafelar shahar aholisining kundalik hayoti bilan bevosita bogʻliq. Bu soha vakillari yuzaga keladigan masalalarni muhokama qilish uchun ijtimoiy tarmoqlar va kasbiy hamjamiyatlardan nisbatan faol foydalanadi.
Jamoatchilikning voqealarni qabul qilishida yana bir oʻziga xos jihat bor.
Mashhur restoran yoki kafe yopilsa, buni mijozlar, xodimlar va shahar aholisi tezda sezadi. Bunday hodisalar ijtimoiy tarmoqlarda muhokama qilinishi mumkin.
Oʻrta ishlab chiqarish korxonasining yopilishi esa, aksincha, keng jamoatchilik uchun deyarli sezilmay oʻtishi mumkin.
Xaridor doʻkon rastasida boshqa ishlab chiqaruvchining mahsulotini koʻradi, ammo buning ortida mahalliy zavod faoliyatini toʻxtatgani turganini bilmasligi mumkin.
Holbuki, ishlab chiqarishning toʻxtashi kengroq oqibatlarga olib keladi: ish oʻrinlari yoʻqoladi, soliq tushumlari qisqaradi, ishlab chiqarish tajribasi va kompetensiyalar yoʻqotiladi, import mahsulotlariga qaramlik ortadi.
Shunday ziddiyat yuzaga keladi: sanoat iqtisodiy rivojlanishning eng muhim yoʻnalishlaridan biri deb hisoblanadi, ammo ishlab turgan ayrim korxonalarning muammolari jamiyat uchun deyarli koʻrinmay qoladi.
6.2. Ishlab chiqaruvchilarning tarqoqligi
Mahalliy maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilari xaridorlar, savdo tarmoqlari va hududiy bozorlar uchun oʻzaro raqobatlashadi.
Ammo raqobatdan tashqari, ularda umumiy muammolar ham koʻp: import xomashyosi narxlari, logistika, ijara, chakana savdo talablari, kadrlar tayyorlash va texnologik rivojlanish.
Shunga qaramay, korxonalar bu masalalarni asosan mustaqil hal qilishga urinadi.
Natijada har bir rahbar oʻnlab boshqa ishlab chiqaruvchilarga ham taalluqli boʻlishi mumkin boʻlgan muammolarni muhokama qilish uchun oʻz resurslarini sarflaydi.
Mazmunli muloqot uchun xarajatlar oshganini aytishning oʻzi yetarli emas. Aniq raqamlar kerak: tannarx qanday oʻzgargani, qoʻshimcha xarajatlar hajmi, yangi talablarning ishlab chiqarishga taʼsiri va soha uchun ehtimoliy oqibatlari.
Bunday tahlil muhokamani alohida shikoyatlar darajasidan professional muloqot darajasiga olib chiqishi mumkin.
Menimcha, maishiy kimyo sohasi oʻz manfaatlarini yanada faol va uyushgan holda ifoda etishi kerak.
7. Mustaqil tarmoq assotsiatsiyasini tashkil etish zarurati
Ishlab chiqaruvchilar manfaatlari yetarlicha ifoda etilmayotganining sabablaridan biri umumiy muammolar bilan tizimli shugʻullana oladigan kuchli va mustaqil tarmoq birlashmasining yetishmasligi boʻlishi mumkin.
Biroq faqat konferensiya va yigʻilishlar oʻtkazish bilan cheklanadigan yana bir rasmiy tashkilotni tuzish sezilarli foyda keltirmaydi.
Sohaga samaradorligi aniq natijalar bilan oʻlchanadigan assotsiatsiya kerak.
7.1. Ishlab chiqaruvchilar manfaatlarini ifoda etish
Assotsiatsiyaning birinchi vazifasi davlat organlari, Savdo-sanoat palatasi va boshqa tashkilotlar oldida soha manfaatlarini professional darajada ifodalash boʻlishi kerak.
Bojxona bojlari, eng kam ijara stavkalari, sertifikatlashtirish xarajatlari, soliq tartibi va savdo tarmoqlari bilan hamkorlik shartlari faqat bitta korxonaga emas, ishlab chiqaruvchilarning sezilarli qismiga taalluqli.
Biroq bitta zavod uchun butun soha boʻyicha iqtisodiy asos tayyorlash, ixtisoslashgan yuristlarni jalb qilish va takliflarni tegishli darajada koʻrib chiqilishiga erishish qiyin.
Assotsiatsiya korxonalardan maʼlumot yigʻishi, tahlil oʻtkazishi va biznes yuritish sharoitlarini yaxshilash boʻyicha asoslangan takliflar tayyorlashi mumkin.
Koʻplab alohida murojaatlar oʻrniga soha manfaatlari va real iqtisodiy koʻrsatkichlarga tayangan tizimli muloqotni yoʻlga qoʻyish imkoniyati paydo boʻladi.
7.2. Ishlab chiqarish xarajatlarini birgalikda kamaytirish
Faoliyatning yana bir yoʻnalishi korxonalar oʻrtasidagi ixtiyoriy hamkorlik boʻlishi mumkin.
Koʻplab ishlab chiqaruvchilar bir xil xomashyo turlarini xarid qiladi: SLES, boshqa sirt-faol moddalar, kimyoviy qoʻshimchalar va qadoqlash materiallari.
Xarid hajmlarini birlashtirish ayrim hollarda taʼminotchilardan qulayroq shartlar olish va xalqaro logistikani optimallashtirish imkonini berishi mumkin.
Shu bilan birga, toʻgʻridan-toʻgʻri import har doim ham katta partiyalarni olib keladigan va raqobatbardosh narx taklif qila oladigan mahalliy taʼminotchilardan xarid qilishdan arzon tushmasligini inobatga olish kerak.
Shu sababli qarorlar logistika, bojxona toʻlovlari, partiya hajmi va yetkazib berish muddatlarini qoʻshib hisoblangan xaridning umumiy qiymati asosida qabul qilinishi lozim.
Birgalikdagi faoliyat raqobat qonunchiligiga rioya qilgan va ishtirokchilarning tijoriy mustaqilligini saqlagan holda olib borilishi kerak.
Assotsiatsiya sotish narxlarini kelishish yoki bozorni boʻlib olish vositasiga aylanmasligi lozim. Uning vazifasi umumiy xarajatlarni kamaytirish va ishlab chiqaruvchilarning imkoniyatlarini kengaytirishdir.
7.3. Umumiy texnologik infratuzilma
Assotsiatsiya jamoaviy foydalanish laboratoriyalarini rivojlantirishga, texnologlar uchun malaka oshirish dasturlarini tashkil etishga va xorijiy mutaxassislarni jalb qilishga koʻmaklashishi mumkin.
Bunday hamkorlik har bir korxonada qimmat ilmiy-tadqiqot infratuzilmasini yaratmasdan, mahalliy ishlab chiqaruvchilarga professional bilim va sinov xizmatlaridan foydalanish imkonini beradi.
Ixtisoslashgan oliy taʼlim muassasalari, ilmiy tashkilotlar va texnik jihatdan tartibga solish markazlari bilan hamkorlik ayniqsa istiqbolli koʻrinadi.
7.4. Mustaqillik, shaffoflik va amaliy natijalar
Asosiy masala assotsiatsiyani shunchaki tuzish emas, balki uning qanday ishlashidir.
U faqat bir nechta yirik kompaniyaning taʼsir vositasiga aylanmasdan, turli hajmdagi ishlab chiqaruvchilarning manfaatlarini ifodalashi kerak.
Moliyalashtirishning shaffofligi, saylanadigan rahbariyat, qaror qabul qilishning aniq tartiblari va aʼzolar oldida muntazam hisobot berish zarur.
Bunday tashkilotning samaradorligi tadbirlar soni bilan emas, balki aniq yutuqlar — koʻrib chiqilgan qonunchilik tashabbuslari, hal qilingan tarmoq masalalari, amalga oshirilgan qoʻshma loyihalar va ishlab chiqaruvchilarga taqdim etilgan foydali xizmatlar bilan baholanishi lozim.
Albatta, bunday birlashmani yaratish raqobatchilar oʻrtasidagi muayyan ishonchsizlikni yengishni talab etadi.
Ammo umumiy masalalarda hamkorlik qilish bozordagi raqobatdan voz kechishni anglatmaydi.
Ishlab chiqaruvchilar sotuv, assortiment va brendni rivojlantirishda raqobatchi boʻlib qolgan holda, sohaning tizimli muammolarini hal etishda hamkor boʻlishlari mumkin.
8. Yechim yoʻnalishlari va sohaning istiqbollari
Koʻrib chiqilgan muammolar maishiy kimyo ishlab chiqarishning kelgusi rivoji faqat bozor talabi yoki ayrim korxonalarning ishlab chiqarish hajmini oshirish qobiliyatiga bogʻliq emasligini koʻrsatadi.
Iqtisodiy sharoitlarning oldindan maʼlum boʻlishi, biznes bilan davlat institutlari oʻrtasidagi samarali hamkorlik va ishlab chiqaruvchilarning oʻzgarishlarga tayyorligi ham muhim.
Menimcha, keyingi ishlar bir nechta yoʻnalishga qaratilishi kerak.
Birinchidan — amaldagi ishlab chiqaruvchilar uchun yanada muvozanatli sharoitlar yaratish.
Yangi investitsiya loyihalari va eksportni rivojlantirish bilan birga, allaqachon ishlayotgan, ish oʻrinlari yaratayotgan va import mahsulotlarining oʻrnini bosayotgan korxonalarga ham eʼtibor qaratish kerak.
Ikkinchidan — iqtisodiy siyosatning oldindan tushunarli boʻlishini taʼminlash.
Bojxona bojlari, eng kam ijara stavkalari va majburiy tartib-taomillar qiymatidagi oʻzgarishlar mahalliy mahsulot tannarxiga taʼsiri nuqtayi nazaridan baholanishi zarur.
Uchinchidan — ishlab chiqaruvchilar va savdo tarmoqlari oʻrtasida yanada muvozanatli munosabatlarni shakllantirish.
Toʻlovlarni kechiktirish shartlari, tijorat talablarining aylanma mablagʻlarga taʼsiri va yetkazib beruvchilarning moliyaviy barqarorligini himoya qilish mexanizmlarini muhokama qilish kerak.
Toʻrtinchidan — texnologik infratuzilma va kadrlar salohiyatini rivojlantirish.
Qulay laboratoriyalar, texnologlarni tayyorlash va ixtisoslashgan oliy taʼlim muassasalari bilan hamkorlik mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini oshirishi mumkin.
Beshinchidan — mustaqil tarmoq vakilligini rivojlantirish.
Professional assotsiatsiya korxonalarga umumiy muammolarni tizimli muhokama qilish, iqtisodiy asoslangan takliflar tayyorlash va qoʻshma loyihalarni amalga oshirishda yordam berishi mumkin.
Shu bilan birga, davlat koʻmagi korxonadagi samarali boshqaruvning oʻrnini bosa olmaydi.
Har bir ishlab chiqaruvchi oʻzining unumdorligi, sifati, moliyaviy intizomi va barqarorligi uchun javobgardir.
Xulosa
Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonning maishiy kimyo sohasi sezilarli rivojlanish yoʻlini bosib oʻtdi. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar assortimentni kengaytirdi, mahsulot sifatini oshirdi va ichki bozordagi oʻrnini mustahkamladi.
Biroq rivojlanishning keyingi bosqichi yanada murakkab masalalarni hal qilishni talab etadi.
Davlat koʻmagi ayrim yoʻnalishlarda, ayniqsa ishlab chiqarish loyihalarini moliyalashtirishda, allaqachon ijobiy natijalar bermoqda. Shu bilan birga, bojxona siyosati, ijara shartlari, sertifikatlashtirish, mutaxassislar tayyorlash va savdo tarmoqlari bilan moliyaviy munosabatlarga oid masalalar saqlanib qolmoqda.
Bu masalalarni alohida, vaziyatga qarab qabul qilinadigan qarorlar bilan emas, balki ishlab chiqaruvchilarning oʻzlari ham ishtirok etadigan tizimli va professional muhokama orqali hal qilish kerak.
Sohaning rivoji uchun masʼuliyat faqat davlat zimmasida emas. Korxonalar ham oʻz samaradorligini oshirishi, mahsulot sifatini mustahkamlashi va umumiy muammolarni birgalikda hal qilishni oʻrganishi lozim.
Milliy sanoat rivojini faqat ochilgan zavodlar soni, jalb qilingan investitsiyalar hajmi va eksport tushumi bilan emas, balki faoliyat yuritayotgan korxonalarning barqarorligi, texnologik rivoji va ichki bozorda raqobatlasha olish qobiliyati bilan ham baholash kerak.
Aynan shu ishlab chiqarish salohiyatini saqlash va kengaytirish Oʻzbekiston maishiy kimyo sohasining uzoq muddatli raqobatbardoshligi uchun katta ahamiyatga ega.
Comments