Nega O‘zbekistonda maishiy kimyo mahsulotlari qimmatlashmoqda?

Xaridor do‘kon peshtaxtasida idish yuvish vositasi, suyuq sovun yoki kir yuvish geli narxi yana oshganini ko‘radi. Odatda bu valyuta kursining o‘zgarishi yoki savdo ustamasining ko‘payishi bilan izohlanadi. Aslida esa maishiy kimyo mahsulotining tannarxi ancha oldin — Xitoy va Eron zavodlarida, xalqaro to‘lovlarni amalga oshirishda, tashish jarayonida, bojxona terminalida va nihoyat O‘zbekistondagi ishlab chiqarish bosqichida shakllana boshlaydi.

Ko‘plab ommaviy yuvish vositalari uchun ikki komponent ayniqsa muhim: Sles 70 % va Labsa 96 %. Har bir retsepturada bu ikki modda birgalikda ishlatilmasligi mumkin, biroq suyuq maishiy kimyo mahsulotlarining katta qismida ular yuvish tizimining asosini tashkil etadi.

Bozorga kuchli ta’sir qiladigan ikki komponent

Sles 70 % ko‘pik hosil bo‘lishi, yuzaning namlanishi va kirlarning ketkazilishini ta’minlaydi. U idish yuvish vositalari, suyuq sovun, shampun, gel va ayrim kir yuvish mahsulotlarida keng qo‘llaniladi.

Labsa 96 % neytrallangandan keyin yog‘ va murakkab ifloslanishlarni samarali ketkazadigan faol yuvish komponentiga aylanadi. U idish yuvish vositalari, kir yuvish gellari, universal tozalagichlar va boshqa maishiy kimyo mahsulotlarida ishlatiladi.

Retsepturalarda bundan tashqari quyuqlashtiruvchilar, kislotalilikni boshqaruvchi moddalar, konservantlar, xushbo‘ylantiruvchilar, bo‘yoqlar va boshqa sirt-faol moddalar ham mavjud. Biroq aynan Sles 70 % va Labsa 96 % narxining o‘zgarishi ommaviy mahsulotlar tannarxiga eng sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.

O‘zbekistonda xomashyo qanday xarid qilinadi?

O‘zbekiston bozorida yirik, o‘rta va kichik maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilari faoliyat yuritadi. Ularning xomashyo xarid qilish shartlari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi.

Yirik korxonalar odatda Sles 70 % ni Xitoydan to‘liq konteyner partiyalarida mustaqil ravishda import qiladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri import ularga zavodni tanlash, hujjatlarni tekshirish, partiya sifatini nazorat qilish va transport xarajatlarini katta hajmga taqsimlash imkonini beradi. Bundan tashqari, yirik ishlab chiqaruvchilar bir necha oylik zaxira yaratishi va qisqa muddatli narx o‘zgarishlariga darhol javob bermasligi mumkin.

O‘rta va kichik korxonalar esa xomashyoni ko‘pincha mahalliy distribyutorlardan sotib oladi. Ular uchun to‘liq konteyner buyurtma qilish va katta miqdordagi aylanma mablag‘ni ombordagi zaxiraga bog‘lab qo‘yish har doim ham maqsadga muvofiq emas. Shu sababli ular mahalliy bozordagi mavjudlik, joriy narx, valyuta kursi va sotuvchining ustamasiga ko‘proq bog‘liq bo‘ladi.

Labsa 96 % bilan bog‘liq vaziyat murakkabroq. Hatto ayrim yirik ishlab chiqaruvchilar ham Eronga to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘lov qilish qiyin bo‘lgani sababli uni O‘zbekiston ichidagi yetkazib beruvchilardan sotib olishni afzal ko‘radi.

Sles 70 %: Xitoy xomashyosi va zavod narxlarining o‘sishi

O‘zbekistonda ishlatiladigan Sles 70 % ning asosiy qismi Xitoydan import qilinadi.

Bozor ishtirokchilarining kuzatuvlariga ko‘ra, eng keng tarqalgan brend — Zanyu. Uning bozor ulushi taxminan 75–85 % ni tashkil etishi mumkin, biroq bu rasmiy statistika emas, balki bozor bahosidir.

Bozorda boshqa Xitoy ishlab chiqaruvchilarining mahsulotlari ham mavjud. Ular qatoriga Resun Auway, Sinolight va Monsa, shuningdek, kichikroq zavodlar kiradi.

Sles 70 % ning asosiy mahalliy sotuvchilari orasida Citric.uz va Merit Chemicals ajralib turadi. Bundan tashqari, mahsulotni OT Chemical, Osiyo Chemicals va boshqa kompaniyalar ham sotadi. Biroq mahalliy distribyutorlar savdosi umumiy bozorning faqat bir qismini tashkil etadi, chunki ko‘plab yirik maishiy kimyo ishlab chiqaruvchilari Sles 70 % ni mustaqil import qiladi.

Taxminan uch yil avval Xitoy zavodlari Sles 70 % ni bir tonnasi uchun 850–900 AQSH dollari atrofida taklif qilgan. Keyinchalik narx oshib, eng yuqori davrda taxminan 1 600 AQSH dollariga yetgan. Hozirgi takliflar esa bir tonna uchun taxminan 1 450–1 550 AQSH dollari oralig‘ida.

Uzoq muddatli narx o‘sishining asosiy sabablaridan biri Sles 70 % ishlab chiqarishda ishlatiladigan xomashyo, ayniqsa yog‘ spirtlari narxining oshishi va beqarorligidir. Xitoy zavodlarining yuklanganlik darajasi va xalqaro logistika yo‘nalishlarining holati ham narxga ta’sir qiladi.

Bozor kuzatuvlariga ko‘ra, an’anaviy transport yo‘nalishlaridagi o‘zgarishlar sababli Hindistondan keladigan ayrim yuklar Xitoy orqali yo‘naltirilmoqda. Bu Xitoy omborlari, terminallari, temiryo‘l liniyalari va Markaziy Osiyoga xizmat ko‘rsatuvchi transport yo‘laklariga qo‘shimcha yuklama yaratadi. Natijada yetkazib berish muddati va transport xarajatlari oshishi mumkin.

Xomashyoning kelib chiqishi masalasi ham muhim. Bozorda ayrim partiyalar Zanyu mahsuloti sifatida taklif qilinadi, biroq ularning kelib chiqishi har doim ham zavod hujjatlarining to‘liq to‘plami bilan tasdiqlanmaydi.

Bu avtomatik ravishda mahsulot soxta degani emas. Ammo ishlab chiqaruvchi bochkalardagi markirovka, partiya raqami, tahlil sertifikati, qadoqlash ro‘yxati va eksport hujjatlarini tekshirishi kerak.

Labsa 96 %: Eronga bog‘liqlik va to‘lovdagi qiyinchiliklar

O‘zbekiston bozoridagi Labsa 96 % ning sezilarli qismi Erondan import qilinadi.

Bozorning asosiy ishtirokchisi sifatida Behdash, ikkinchi yirik ishlab chiqaruvchi sifatida esa Padideh ko‘rsatiladi. Bundan tashqari, Moheb Roopak Kimia va Rames / Paknam kabi kichikroq brendlar ham mavjud. Ularning bozor ulushi ancha past bo‘lsa-da, mahsulotlari mahalliy yetkazib beruvchilarda muntazam uchraydi.

Labsa 96 % bozorining asosiy xususiyati nafaqat mahsulotning kelib chiqish mamlakati, balki to‘lov tizimi bilan ham bog‘liq. O‘zbekistondan Eronga oddiy bank o‘tkazmasini amalga oshirish qiyin. Shu sababli importchilar uchinchi davlatlar va xorijiy vositachilar orqali muqobil to‘lov yo‘nalishlaridan foydalanishga majbur bo‘ladi.

Bu bank komissiyalari, valyuta konvertatsiyasi, vositachilik xizmatlari va hujjatlarni rasmiylashtirish uchun qo‘shimcha xarajatlarni yuzaga keltiradi. Bitim muddati uzayadi, to‘lovning kechikish xavfi ham ortadi.

Shu sababli ko‘plab ishlab chiqaruvchilar Labsa 96 % ni to‘lov, tashish va bojxona rasmiylashtiruvi masalalarini oldindan hal qilgan mahalliy importchi va distribyutorlardan sotib oladi.

Bu ishlab chiqaruvchi uchun qulayroq, biroq mahalliy narx faqat Eron zavodining taklifiga bog‘liq bo‘lmay qoladi. Unga vositachilik xarajatlari, ombordagi mahsulot miqdori va bozordagi taqchillik darajasi ham ta’sir qiladi.

Ilgari Toshkentda Labsa 96 % ning bir kilogrammi taxminan 1,4 AQSH dollaridan sotilgan. Taqchillik eng yuqori darajaga yetgan davrda narx bir kilogramm uchun 4 AQSH dollari atrofida bo‘lgan. Hozir esa biroz pasayib, taxminan 3,5 AQSH dollari darajasida saqlanmoqda.

Demak, ma’lum pasayish kuzatilganiga qaramay, Labsa 96 % avvalgi darajaga nisbatan ikki baravardan ham qimmat bo‘lib qolmoqda.

Konteyner kelganidan keyin ham xarajatlar tugamaydi

Xomashyoning zavod narxi xarajatlar zanjirining faqat boshlanishidir.

Yil boshidan TIF TN 3402 pozitsiyasi bo‘yicha tasniflanadigan tovarlarga 5 % import boji qo‘llanila boshlandi. Ushbu guruhga Sles 70 % va Labsa 96 % ham kiradi. Shu sababli zavod narxi o‘zgarmagan taqdirda ham, importdan keyin xomashyoning qiymati oshadi.

Bojxona infratuzilmasi xizmatlari ham qimmatlashgan. So‘nggi ikki yil ichida bitta 20 futlik konteynerni bojxona terminalida saqlash va unga xizmat ko‘rsatish narxi taxminan 100 AQSH dollaridan 200 AQSH dollarigacha oshgan.

Bunga ishlab chiqarish binolari, xomashyo, qadoqlash materiallari va tayyor mahsulotlar saqlanadigan omborlar uchun minimal ijara stavkalarining har yili oshishi ham qo‘shiladi.

Transport xarajatlari ham ko‘paymoqda. O‘zbekistonda yuk va yengil avtomobillarning katta qismi gazda ishlaydi. Shu sababli benzin va avtomobil gazi narxining oshishi ishlab chiqarish tannarxiga bevosita ta’sir qiladi.

Xomashyoni terminaldan omborga, qadoqlash materiallarini ishlab chiqarish joyiga olib kelish, tayyor mahsulotni esa savdo nuqtalari, distribyutorlar va hududlardagi mijozlarga yetkazib berish kerak. Yoqilg‘i narxining oshishi ta’minot zanjirining har bir bosqichiga ta’sir qiladi.

Nega ishlab chiqaruvchilar narxni bir vaqtda oshirmaydi?

Tannarxning oshishi darhol do‘kon peshtaxtasida aks etmaydi.

Bir ishlab chiqaruvchi eski narxda sotib olingan Sles 70 % yoki Labsa 96 % zaxirasidan foydalanishni davom ettirishi mumkin. Boshqa ishlab chiqaruvchi esa yangi va qimmatroq partiyani ishlatishni boshlagan bo‘ladi. Shu sababli o‘xshash mahsulotlar ma’lum vaqt davomida turli narxlarda sotilishi mumkin.

Yirik korxonalarda odatda ombor zaxirasi ko‘proq bo‘ladi va ular narxni uzoqroq ushlab turishi mumkin. Kichik korxonalar xomashyoni tez-tez xarid qiladi va yangi tannarx darajasini tezroq his qiladi.

Asosiy komponentlar narxi sezilarli darajada oshganda, ishlab chiqaruvchi bir necha yo‘ldan birini tanlaydi: narxni oshirish, foyda marjasini kamaytirish, qadoq hajmini qisqartirish yoki retsepturani qayta ko‘rib chiqish.

Retsepturani o‘zgartirish har doim ham sifat pasayishini anglatmaydi. Malakali texnolog ayrim komponentlarni almashtirib, mahsulot samaradorligini saqlab qolishi mumkin.

Biroq mahsulotlarni faqat idish narxiga qarab taqqoslash to‘g‘ri emas. Ularning konsentratsiyasi, sarfi va amaldagi yuvish samaradorligini ham hisobga olish kerak.

Yakuniy narx nimalardan shakllanadi?

Bugungi kunda tannarx zanjirini quyidagicha ifodalash mumkin:

Sles 70 % va Labsa 96 % → xalqaro tashish → bank va vositachilik xarajatlari → 5 % import boji → bojxona terminali xizmatlari → O‘zbekiston ichidagi transport → ishlab chiqarish va ombor ijarasi → qadoqlash → ishlab chiqarish → tayyor mahsulotni yetkazib berish.

Ushbu zanjirning bir necha bo‘g‘ini bir vaqtning o‘zida qimmatlashganda, ishlab chiqaruvchi eski sotuv narxini cheksiz muddat saqlab qola olmaydi.

Xulosa

Maishiy kimyo mahsulotlarining qimmatlashishi do‘konda boshlanmaydi. Bu jarayon xomashyoni xarid qilish, xalqaro to‘lovlar va logistika bosqichlaridan boshlanadi.

Sles 70 % narxi Xitoy zavodlarining takliflari, yog‘ spirtlari qiymati va transport yo‘nalishlarining yuklanganligiga bog‘liq. Labsa 96 % narxiga esa Erondan yetkazib berish va to‘lovlarni amalga oshirishdagi qiyinchiliklar ham qo‘shimcha ta’sir qiladi.

Bunga 5 % import boji, bojxona terminali xizmatlarining ikki baravar qimmatlashishi, ijara stavkalarining har yili oshishi, benzin va avtomobil gazi narxining ko‘tarilishi ham qo‘shilmoqda.

Shuning uchun tayyor mahsulot narxining oshishi bitta sabab yoki bitta savdo ustamasi bilan izohlanmaydi. Bu xorijdagi zavoddan boshlab, mahsulotning do‘konga yetib kelishigacha bo‘lgan barcha bosqichlardagi xarajatlarning ko‘payishi natijasidir.